عناوین مهم

پیروز مجتهدزاده

ایران چه راهبردی را باید در قبال تنش قطر و عربستان اتخاذ نماید؟

مجتهدزاده تاکید کرد:دوستی هایی که  آمریکا و آل سعود اخیراً در ریاض اعلام نمودند و از آن رونمایی کردند، بوی خطر را به مشام می رساند.

پایگاه جامع تبیینی نفوذ: اختلاف قطر و عربستان یک شبه پیش نیامده است. سه سال و نیم پیش هم عربستان و دو کشور امارات متحده عربی و بحرین٬ سفرای خود را از دوحه فراخواندند. این اولین بار نیست که کشورهای عربی خلیج فارس با قطر وارد تنش‌ جدی می‌شوند. اما متوقف کردن پروازها و حتی اخراج شهروندان در کنار قطع روابط دیپلماتیک٬ رویدادی است که باید دلایل محکم و عمیقی پشت آن نهفته باشد. برای ریشه یابی اختلافات بین سعودی و قطر و دلایل شکل گیری اختلافات جدی بین آن ها به گفت و گو با دکتر پیروز مجتهد زاده کارشناس مسائل سیاسی، استاد جغرافیای سیاسی و مسائل ژئوپولیتیک دانشگاه پرداختیم.

متن کامل این گفت و گو پیش روی شماست:

به نظر می رسد جنس اختلافات صورت گرفته بین قطر و عربستان سعودی و تنش های موجود با اتفاقات مشابه که پیش تر بین این دو کشور رخ داده متفاوت تر است. اساسا ریشه های اختلاف بین این دو کشور را در چه می دانید؟
قطر هیچ وقت در طول تاریخ با عربستان سعودی همگامی و همدلی واقعی نداشته است. ریشه اختلافات، اختلافات قبیله ای است. شاید سوالی که در ذهن متبادر شود این باشد که که چرا این دو کشور باید با وجود مشترک بودن مذهب با هم اختلاف داشته باشند. همان طور که مستحضر هستید این دو کشور وهابی مذهب هستند. دلیلش کاملاً فکر می کنم واضح است. قطر احساس می کند آل سعود در بین مردم کشوری که از یک مذهب باشد راحت تر می تواند نفوذ کند تا اینکه بخواهد در کشور همسایه ای که با او خوب نیست و اختلافات ریشه دارد مقوله نفوذ را پیگیری کند. به زبان ساده تر اینکه یک دولت وهابی مذهب راحت تر می تواند در بین قبایل و مردم شیخ نشین های وهابی مذهب نفوذ کند تا اینکه یک دولت شیعی مذهب بتواند این کار را انجام دهد و این کاملاً آشکار است. از طرفی ما باید دقت کنیم که همین وضعیت و همین حساسیت ها سبب می شود که قطر همیشه سعی کند ضمن همکاری هایی که مجبور است با آل سعود در قالب شورای همکاری خلیج فارس انجام دهد در جاهایی ترمز بکشد. شما در نظر داشته باشید که قطر، در سوریه یا در یمن و یا جاهای دیگر با سعودی همکاری می کند، اما به دلیل همان نکته ای که عرض کردم قطر سعی کند در جاهایی ترمز کند و زمانی که آل سعود فراتر از ظرفیت ها و خواسته ها و منافع قطر تلاش می کند از آن ها استفاده کند سعی می کند وارد این بازی ها نشود. ایجاد ترمزها، ناشی از هنر ایجاد موازنه نزد قطری ها است تا بتوانند بین آل سعود و یک قدرتی که هم آورد آل سعودی در منطقه خلیج فارس باشد نوعی موازنه برقرار کند.
انتخاب آن ها کدام کشور است؟ ایران.
دقیقا همین طور است. لاجرم تنها انتخابی هم که قطر در منطقه دارد ایران است و به این دلیل است که گاهی وقت ها به صورت هایی جانب ایران را می گیرد. این در حالی است که گاهی قطر در مسئله فلسطین و سوریه دخالت می کرد و درست مقابل ایران عمل می کرد و حتی علیه ایران اقدامات سختی مرتکب می شد. از دگر سو قطر پس از اجلاسی که سعودی با حضور 50 کشور اسلامی به منظور عقد قرار داد با رئیس جمهور آمریکا برگزار کرد تلاش نمود تا فرور سعودی ها را به چالش بکشد تا بیش از این شاهد یکه تازی های عربستان نباشد. وقتی شما این بازیگری را مشاهده کنید، به وضوح می بینید که قطر به صورت هایی می آید و تلاش می کند تا غرور آل سعود را بشکند، چون آن غرور می تواند برای قطر – به تصور خودشان – خطرناک باشد، لاجرم صحبت هایی را در مورد ایران به میان می کشد. لذا ما باید دقت داشته باشیم که این مواضع و سخنان گاه و بیگاه طرف های قطری از عشق به ایران نیست، بلکه ناشی از این ابتکار خاص بازی ژئوپلیتیکی قطر است که می خواهد هر کجا لازم شد در مقابل آل سعود قدرت ایران، دوستی با ایران و حمایت ایران را به رخ بکشد.
اما به نظر می رسد این بار ضریب این اتخاذ مواضع شدت بیشتری پیدا کرده است، چراکه آل سعود از دست مواضع قطر عصبانی تر از هر زمان دیگری است؟
همین طور است. این وضعیت به این دلیل شدت پیدا کرد که آل سعود وقتی از اقدامات فوق العاده تهدید آمیز و یا در نگاه حداقلی تحریک آمیز قطر روبرو شد و همگامی قطر با مواضع جمهوری اسلامی را در بسیاری از ابعاد حس کرد، خطر را از دیدگاه خویش لمس نمود.
حواشی این موضوع تا چه اندازه می تواند جمهوری اسلامی را درگیر کند؟
نکته حائز اهمیت اینکه این اقدامات رابطه مستقیم به ایران ندارد، ولی از سوی دیگر ایران نمی تواند از این اقدامات چشم پوشی کند و خودش را به غفلت بزند طبیعتاً تهران هم این هوشیاری را دارد که در جاهای لازم دست به اقدامات لازم بزند که البته این اقدامات باید بسیار حساب شده و ظریف باشد تا مواضع قطر تخریب نشود؛ به این معنا که اگر یک جایی لازم نیست ما مستقیماً حمایت کنیم حداقل دست به اقدامی نزنیم که مواضع قطر تضعیف شود. علتش این است که ما این جا نشسته ایم ولی این دو همسایه ای که با یکدیگر دعوا دارند هر دو طرف نام ایران را به وسط می کشند و هر دو طرف دلیل خشونت نسبت به همدیگر را باز هم روابط با ایران می دانند؛ لاجرم به طور کلی نمی توانیم نقش یک بی طرف و تماشاچی را بازی کنیم و خود به خود ما درگیر این وضعیت هستیم.
اتخاذ مواضع دستگاه دیپلماسی را چطور ارزیابی می کنید؟
سیاست هایی که می بینیم از سوی طرف وزارت خارجه ایران در واکنش به این شرایط پیش گرفته شده تا این لحظه معقول بوده است. اینکه آن ها از دو طرف دعوت کردند که از طریق مذاکرات مسائل خود را حل کنند یک اقدام معقول است. نکته دیگری که از سوی دستگاه دیپلماسی به خوبی تبیین شد این بود که به قطر تفهیم شد اگر همسایگان عربش که مرز مشترک دارند – عربستان سعودی، امارات و بحرین – آن ها را در محاصره تجاری و غذایی و دارویی قرار بدهند ایران می تواند که از طریق دریایی کمک رسان باشد، این هم ژست خوبی است و اقدام معقولی بود که صورت پذیرفت.
سوال این است که اگر این وضعیت و بحران شدت پیدا کند ما چه وضعیتی می توانیم داشته باشیم؟
از دید من، ما باید تمام تلاش خودمان را به کار ببریم که این مسئله به طور صلح آمیز حل شود. از همه امکانات خودمان، از دوستان و ارتباطاتی که در منطقه داریم باید نهایت استفاده شود. همان طور که مستحضر هستید ما روابط نسبتاً خوبی با کویت و عمان داریم و می توانیم از همه این امکانات استفاده کنیم تا این بحران از طریق مسالمت آمیز حل شود، ولی این احتمال در پیش است که اگر عربستان سعودی توجه به اقدامات نظامی داشته باشد و این توجه را به مراحلی برساند که ایجاد حساسیت شود، ما نمی توانیم تماشاچی باشیم، چون قطر با ما یک اتحاد نانوشته دارد و سال های زیادی است که این سبک از رابطه را با ما دارد. در این بحران هم ما به طور کلی بی گناه بودیم و به صورت هایی یک سر مسئله را به ما وصل کردند و عربستان سعودی هم به سهم خودش سر دیگر مسئله را به ما وصل کرد. در هر صورت فکر می کنم که ما باید این هوشیاری را داشته باشیم که اگر دشمنان قطر و یا حریفان قطر به خصوص آل سعود و امارات علیه قطر دست به سوی گزینه نظامی ببرند باید در درجه اول همان پیام های دوستانه را با مضمون دوستانه در جهت جلوگیری از جنگ مبادله کنیم. اما اگر واقعاً این ها قائل به این گونه پیام ها نبودند و خواستند که محاصره نظامی کنند، من فکر می کنم ما باید تا مرحله اعلام آماده باش پیش برویم، اما تمام این مراحل را ما باید با دقت خیلی زیادی طی کنیم تا مبادا دست به اقداماتی زده شود که نه تنها از بحران نمی کاهد، بلکه خدایی نکرده به بحران بیافزاید. من مسئله نقش بی طرف و در قامت تماشاچی ظاهر شدن ایران را به هیچ وجه قبول ندارم و آن را به طور کلی رد می کنم؛ از دگر سو نقش دخالت های خشونت بار را هم به طور کلی رد می کنم. پیشنهادی که دارم به طور مشخص این است که ما باید به طرف ایجاد موازنه های ژئوپولتیکی دقیق و حساب شده برویم و اگر تهدید نظامی علیه قطر حالت عملی پیدا کند ما می توانیم تا سر حد آماده باش پیش برویم یعنی به نیروهای خودمان در خلیج فارس می توانیم دستور آماده باش بدهیم ولی این آماده باش به معنی آمادگی نظامی نیست، بلکه این آماده باش به معنی ایجاد توازن است تا بتواند وزن متخاصمین را کاهش و یا تا حدود زیادی خنثی کند.
تا چه اندازه احتمال شکل گیری درگیری و دراز شدن دست سعودی ها و اماراتی ها علیه قطر به گزینه نظامی محتمل است؟
من گمان نمی کنم که با توجه به جمیع شرایط دیگر منافع منطقه ای و جهانی اجازه دهد که در این جا آتش جنگ برافروخته شود، لاجرم اگر قضیه را به این صورت نگاه کنیم، ما می توانیم نوعی هم آوایی با بقیه صاحبان منافع ایجاد کنیم آن هم برای جلوگیری از بروز هر گونه وضعیت خطرناک.
دیپلماسی و تحرکات ایالات متحده را در شکل گیری این اختلاف تا چه اندازه می توانیم دخیل ببینیم و آیا می توانیم سهمی را برای ایجاد این تنش برای آمریکا قائل باشیم یا خیر؟
من گمان نمی کنم که ایالات متحده آمریکا آگاهانه و هوشیارانه این جور بحران ها را تحریک کند. اما دوستی هایی که ایالات متحده آمریکا و آل سعود اخیراً در ریاض اعلام نمودند و از آن رونمایی کردند، بوی خطر را به مشام می رساند. شاید همان طور که عرض کردم دولت ایالات متحده آمریکا راساً دست به اقداماتی بزند که این گونه تحریکات را در منطقه تشدید کند، ولی ما نمی توانیم همین اطمینان را در رفتار ماموران ایالات متحده آمریکا در منطقه، وزیر خارجه، وزیر دفاع و یا این که حتی سفرا داشته باشیم و خاطرمان جمع باشد که آن ها تحریکاتی صورت نمی دهند. وضعیت اتحاد نانوشته ای جدیدی که در ریاض اعلام شد به ما این امکان و یا این هشدار را می دهد که بیش از هر وقت دیگری هوشیار و حساس باشیم و دریابیم که که چه حرکت هایی پنهان صورت می گیرد.

همچنین ببینید

۶

جزئیاتی از همکاری آقای جاسوس با موسسه شرمین و بیژن/با موسس مرکز ایران شناسی پرینستون بیشتر آشنا شوید!

  زی یو وانگ شهروند آمریکاست اما در چین (پکن) به دنیا آمده، در رشته‌ …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *